قرار ملاقات

روزنامۀ شخصی و آنلاین علی پیام

«قطعه‌ای از بهشت»، رفتن به جنگ نابالغی

«قطعه‌ای از بهشت»، رفتن به جنگ نابالغی

ابوطالب مظفری، نویسنده مطلب

«علی پیام» ازجمله کسانی است که «ادبیات اقلیمی‌» یا «برمی‌نگاری» ما را از مرحله‌ی سطحی و کلیشه‌ای ارباب بازی و رعیت‌نوازیِ رایج در رئالیسم کارگری نجات داده است؛ و آن را چندین پله فراتر نشانده است.

 

رادیو صدای آلمان در سلسله «یک آفرینشگر، دو دیدگاه» به معرفی تعدادی چند از شاعران و نویسندگان معاصر افغانستان می‌پردازد. این برنامه به کوشش نعمت حسینی، نویسنده و پژوهشگر افغان تهیه می‌گردد. در این سلسله کوشش می‌شود تا کوتاه به زندگی آفرینشگران پرداخته‌شده و آثار آن‌ها توسط دو منتقد بررسی شود. البته رادیو صدای آلمان پذیرای نقد و نظر سایر منتقدین نیز است.

قطعه‌ی اول

از هشت داستان چاپ‌شده در «قطعه‌ای از بهشت» به سه داستان اول آن، یعنی «دوچرخه»، «عریضه‌نویس پیر» و «دیوژن» کاری ندارم که کارهایی‌اند در حد مشق ـ نگاریِ جوان دانشجویی که هنوز رشته‌ی تخصصی خودش را انتخاب نکرده باشد و بخواهد طبع‌آزمایی کند. بود آن‌ها برای نویسنده اعتباری نمی‌آورد و نبودشان از شأن ادبی او نمی‌کاهد؛ اما برای ناقدی که یحتمل بخواهد روزی، سیر کاری این نویسنده را پی بگیرد، البته خالی از فایده نیست و من اینک آن ناقد محتمل که در پی آن کندوکاوهای مفصل باشد، نیستم.

قطعه‌ی دوم

«امانوئل کانت» درجایی گفته است که «روشنگری به درآمدن آدمی است از نابالغی خود‌کرده‌اش. نابالغی یعنی ناتوانی در بکار بردن فهم خود، بدون راهنمایی دیگری. نابالغی هنگامی خودکرده است که علت آن، نه کاستی فهم، بلکه کاستی عزم و دلیری در به کار بردن فهم خویش، بدون رهنمون دیگری باشد».

علی پیام در داستان‌های این مجموعه به جنگ این نابالغی رفته و اگر بخواهم یک تم غالب برای داستان‌های این کتاب پیدا کنیم همین است. او در مضمون، یکی از بی‌پرواترین و حتی گستاخ‌ترین منتقدان سنت بوده و در سه‌گانه‌های «باغ»، «قطعه‌ی از بهشت» و «مکان مقدس» ضربه‌های مهلکی را بر پیکر این درخت ستبر و کهن‌سال وارد آورده است. آن‌چنان‌که او، ساده و بی‌هیاهو به تخفیف و تشریح بخشی از «نابالغی» آدمیان مسکون در این گوشه‌ای از زمین نشسته تاکنون هیچ روشنفکری از این دیار ننشسته است.

زمینه‌ی داستان‌های ایشان روستا است و روستا نماد سنت است چنانکه شهر می‌تواند نماد مدرنیته باشد. در هرکدام از این داستان‌ها بخشی از این روستای نمادین توصیف می‌شود. مخاطب، اولین بار در داستان باغ، فضای کلی این روستا و طرز تفکر مردمش را می‌بیند. درون‌مایه اصلی در داستان باغ غلبه بر ترس از «تابوی نیندیشیدن» است همان نابالغی‌ای که کانت از آن سخن می‌گفت «از دروازه تا انتهای کوچه نگاه کرد و نگاهش در پای دیوار باغ متوقف شد و ماند. جرئت نکرد که از پای باغ به بالاتر نگاه کند» نگاه یعنی جرئت اندیشیدن و نگاه مردم این روستا فقط تا دیوارهای باغ است و فراتر از آن ممنوع است «و سرش را از درز دروازه پس برد. هر دم دیوار باغ به نظرش شیء مرموزی می‌رسید که در آن انتهای کوچه ایستاده است» وقتی نگاه عینی و خرد مدار را از چیزی دریغ کردیم مجبوریم به تخیلات و اوهام پناه ببریم «باغی که با دیوارها و پخسه‌های فروریخته، ترک‌خورده و باران‌زده و دروازه چوبی کرم‌خورده ‌در آبادی موجودی بسیار وهمناک و شیئی بسیار تسخیرناپذیری است» و اوهام مرز نمی‌شناسد و تا بی‌نهایت می‌تواند گسترده شود؛ چنانکه اوهام مردمان این روستا گسترده است و اوهام پدر و مادر سلمان. در این میان جوانی که می‌تواند همین نویسنده‌ی خودمان باشد می‌خواهد بر این نابالغی خود‌خواسته غلبه کند. او می‌خواهد جسارت بورزد و بر ترس‌هایی که از کودکی به او تلقین شده و تمام وجود او را فراگرفته قایق آید: «همین‌طوری، سالیان سال، سلمان سر در بین دو بازوانش گور بوده و از کوچه گذشته‌. آمده گذشته و آمده حتی جرئت نکرده که دست به پخسه‌ی باغ بزند. طبق عادت همیشگی سر خود را خم گرفته که نشود یک‌وقتی چشمش به دیوار افتد و یا حتی فکر اینکه در ته باغ چیست در ذهنش خطور کند».

DW.COM

 

علی پیام کیست؟

عریضه‌های نانوشته‌ی پیرمرد

در داستان «قطعه‌ای از بهشت» دامنه‌ای آن اوهام و خیال‌ها را پی‌ می‌گیرم و با لایه‌های دیگری از این روستای مانده در چنگال سنت آشنا می‌شویم. «نازل، نام کتابی‌اش ناظر بود و مردم از ریز و کلان نازلش می‌گفتند. چون به مردم گفته بوده ـ یک روزی گفته بوده ـ که در خوابش کربلایی شده و در عالم خواب به زیارت کربلا رفته، بدین خاطر نازل کربلایی شده و در بین مردم و دیار و اطراف برای خودش آوازه و شهرت داشت.» در این ابر ده قصه ما، به همین راحتی هویت آدم‌ها شکل می‌گیرند و نام‌ها و عنوان‌ها تثبیت می‌شوند و بر پایه‌ی این عناوین امتیازات مادی و معنوی تقسیم می‌گردد. ممکن است منتقدی بگوید (محمدجواد خاوری، دنیای راز‌آلود پیام، خط سوم، شماره 5 و 6) که واقعیت مانندی این داستان ضعیف است؛ اما اتفاقاً این‌یکی از قوت‌های داستان است. این ضعف در روابط علت‌ و معلولی ماجراهای داستان، از متن زندگی مردمان آن برمی‌خیزد. جز با این اغراق هنری نمی‌توان به متن واقعیت موجود رخنه کرد. اگر اندکی از این اغراق بکاهیم، می‌شود خود واقعیت و در این صورت اصلاً توجه کسی را به خود جلب نمی‌کند. مردم آن را طبیعی می‌پندارند و جنبه مضحک و کاریکاتوری آن از دیده‌های معتاد پنهان می‌ماند. وقتی گروهی راحت قبول کند که کسی در خواب می‌تواند کربلایی شود چرا در قبول کردن پله‌های بعدی آن تردید باید کرد. این مردم به‌سادگی می‌پذیرند که این آدم می‌تواند در خواب همان‌طوری که کربلایی شده بهشتی هم بشود و حتی مقام خودش را نیز تماشا کند و زمینی از آن خود نیز داشته باشد. استاد مصطفی ملکیان در یکی از سخنرانی‌هایش (روشنفکری و دیانت) رسالت روشنفکران را درمان خوابگردی‌های جوامع دانسته بود. ازنظر ایشان خوابگردی به آن دسته از تفکرات آدم‌ها برمی‌گردد که رفتارهای آدم‌ها از سر دلیل و تأمل نیست صرف عمل است. به استناد به گفته‌ی ایشان می‌توان در جوامع سنتی نوعی از تفکر را شناسایی کرد و نام آن را «تفکر خواب بنیاد» گذاشت؛ یعنی حجیت بخشیدن به خواب به‌عنوان یکی از منابع شناخت. این یک اغراق شاعرانه نیست و از ضعف طرح داستانی آقای پیام نیز ناشی نمی‌شود بلکه یک واقعیت است و اگر در اطرافمان نگاه کنیم می‌بینیم که مبنای بسیاری از اعمال و باورهای ما را همین تفکر تشکیل می‌دهد.

در داستان سوم یعنی «مکان مقدس» روی دیگر همین تفکر خواب بنیاد را می‌بینیم؛ منتها جنبه عینی‌تر و دنیایی آن. اگر نازل کربلایی در خواب صاحب زمین‌های بهشتی شده و آن را می‌فروشد چرا ضامن نتواند یکی از بهشتیان را در خواب ببیند. اگر او مردم را اندکی دورتر حواله می‌دهد چرا ضامن نتواند برای مردم در کنار خانه‌شان کنسولگری‌ای برای دادن ویزای بهشت آماده نکند. «سر صبح در آبادی آوازه انداخت که دیشب خواب‌دیده که بالای تپه زیارتگاهی است. شبِ شب رفته است و برای این‌که کار خیری کرده باشد آنجا گنبد و بارگاه درست کرده است؛ و بعد اولین گوسفند را خودش آورد، آفتاب گرم، روی قبر سگ زرد خون کرد و سپس لش گوسفند را همان‌جا خیرات کرد...»

قطعه سوم

این قرائت خوش‌بینانه ‌از مضمون این داستان‌ها بود و می‌توان قرائت‌های افراطی‌ای هم از آن‌ها داشت اما ازآنجاکه مدت‌هاست تفکر خلاق در مملکت ما تعطیل است و نقد ادبی نیز رواج ندارد و کسی داستان نمی‌خواند و اگر بخواند زبان داستان نمی‌داند چیست، کسی نه به این خوانش معتدل من می‌پردازد و نه به آن خوانش‌های افراطی راه می‌برد. وقتی نقد ادبی در جامعه‌ای رواج و اعتبار نداشته باشد در حق سه طایفه ستم می‌شود؛ نخست در حق نویسنده؛ چون سبک و صدایش خفه می‌ماند و مقام و موقعیت درخور خودش را پیدا نمی‌کند، دوم در حق خواننده که ذوقش تباه می‌شود و فرصتش هدر می‌رود و سرانجام ستم کلانتر متوجه ادبیات است که در جا می‌زند و راه به‌جایی نمی‌برد. در نبود نقد ادبی غث و ثمین در دل هم می‌لولند و فضای آشفته، قدرت تمییز خوب و بد را از میان می‌برد. تجربه‌ها تکرار می‌شوند و کارهای مشابه، راه را بر تکامل و پیشرفت می‌بندند و فرصت بسیاری از خوانندگان ناآشنا هدر می‌رود تا این فضا عوض شود، نویسنده بیچاره در بیغوله فراموشی از خاطره‌ها رفته است؛ و متأسفانه در کشور ما حال‌وروز چنین است. نقد ادبی نه رواج لازم را دارد و نه اعتبار درخور را. این است که نویسندگان و شاعران ما جفاکش‌ترین قشر مردم ما هستند.

قطعه چهارم

 علی پیام، نویسنده مجموعه داستان «قطعه‌ای از بهشت».

علی پیام، نویسنده مجموعه داستان «قطعه‌ای از بهشت».

«علی پیام» ازجمله کسانی است که «ادبیات اقلیمی‌» یا «برمی‌نگاری» ما را از مرحله‌ی سطحی و کلیشه‌ای ارباب بازی و رعیت‌نوازیِ رایج در رئالیسم کارگری نجات داده است؛ و آن را چندین پله فراتر نشانده است. آنچه او در قطعه‌ای از بهشت تجربه کرده؛ ازنظر سبک ادبی به مدرنیسم نمادگرا نزدیک است و ازنظر روایت به فضای رئالیسم جادویی و سور رئال می‌ماند. یکی از ابداعات سبکی او در این داستان‌ها «پازل نگاری» یا «اپیزود نگاری» است. این تکنیک البته بعدها توسط دوستان دیگر در داستان‌نویسی افغانستان ادامه و تکامل یافت و یکی از کسانی که با توجه به سبک و شیوه‌ی خود آقای پیام آن را گسترش داد؛ دوست مشترک من و آقای پیام؛ استاد محمدجواد خاوری است که در مجموعه داستان «گل سرخ دل‌افگار» آن را در شکل منسجم‌تر ارائه داده است؛ و دوست مشترک دیگرمان محمدحسین محمدی دو داستان بلند خودش، «تو هیچ گپ نزن» و «ناشاد» را در این شیوه آزموده است. در این شیوه هرکدام از داستان‌ها استقلال خودشان را دارند اما در «زمینه»، «فضا» و «کاراکترها» اشتراک دارند و نویسنده از بدنه‌ی داستان قبلی داستان بعدی‌اش را جدا می‌کند. چنانکه گفتم پیام در این تکنیک در حوزه نویسندگان افغانی پیشگام بوده است. از این هشت داستان که در مجموعه‌ی قطعه‌ای از بهشت گردآمده فقط زمینه و فضای داستان‌های دوچرخه و دیوژن و عریضه‌نویس پیر متفاوت است اما باقی داستان‌ها در یک ده فرضی اتفاق می‌افتد و کارکترها همان‌هایی هستند که در هر داستانی به یکی یا دوتای از آن‌ها مجال هنرنمایی داده می‌شود.

پیام داستان‌نویس فطری است او به خیالش خوب فرصت جولان می‌دهد و این مزیت داستان‌های اوست. در دنیای داستان‌های پیام مرز واقعیت و خیال بسیار باریک است و یا اصلاً میانشان مرزی وجود ندارد؛ و جالب این‌که این خصوصیت، چنانکه گفتم با منطق داستان‌های ایشان می‌خواند. منطق داستان‌های ایشان منطق دنیای مدرن نیست که بتوان از آن مطالبه علت‌ و دلیل کرد. منطق سنت است و جالب این‌که عنصر زمان و نمادهایی که زمان را نیز نشان بدهد در این داستان‌ها گم است. در این داستان منطق افسانه حاکم است. در افسانه‌ها زمان کشته می‌شود برای همین است که پیام در اول داستان قطعه‌ای از بهشت می‌نویسد: «"نازل" نام کتابی‌اش ناظر بود و مردم از ریز و کلان نازلش می‌گفتند. چون به مردم گفته بوده ـ یک روزی گفته بوده ـ که در خوابش کربلایی شده.» این جمله یک روزی گفته بود همان منطق بی‌زمان افسانه است. یا در داستان دال وقتی ایشان می‌نویسد: «به خیالش به آرزوهای دیرینه‌اش رسید. از آن سال‌ها، او و... سالیان پیش که خوب هم یادش نمانده بود و همیشه سال دقیانوس می‌گفت، آرزو کرده بود که یک گاو داشته باشد» در ذهنیت مردم این روستا تقویم و ساعت معنی درستی ندارد. همین‌گونه است حکایت مکان. باز در همین داستان آورده است: «این گاو را از دور، عینم از سراندیل آورده‌ام. آورده‌ام که برای دال بفروشمش. من می‌دانم که دال قدر گاو را می‌داند». وقتی قهرمان قصه ما هنوز باور دارد که «این زمین را که می‌بینید، با همه‌ی این سنگینی، بر روی شاخ گاو استوار است، هر وقت که سر خود را شور بدهد زلزله پیش می‌آید» چرا باور نکند که این گاو از سراندیل آمده است. منطق روستا و سنت به منطق افسانه نزدیک است و در منطق افسانه زمان و مکان اهمیت درجه‌دو دارند.

قطعه‌ی پنجم

از همه‌ی این‌ها که بگذریم، علی پیام هم در پرداخت و هم نثر، شلختگی‌هایی دارد که هدف این نقد پرداختن به آن‌ها نیست. نثر ایشان اگر از شر بعضی سهل‌انگاری‌ها و اهمال‌ها بدر آید نثر کارآمدی است. نثری است که به کار داستان می‌آید و تودل‌برو است. خیلی راحت کلمات ادبی و گفتاری باهم می‌آمیزند و تکیه‌کلام‌ها و هنجارهای بیان عامه خیلی شیرین به مدد بیان مفهوم و فضای داستان می‌رسند؛ اما گاهی برخوردهای عامیانه با زبان می‌کند که جالب نیست. با دادن چند نمونه از این برخوردها کار این نقد را به پایان می‌بریم. نمونه‌ها همگی از داستان باغ انتخاب‌شده است.

«تصمیم گرفت راست برود و در گوشه‌ی دامان مادر بنا ببردش و چنگ به پیچه‌ی مادر بزندش، یا برود و روی بازوان استخوانی پدرش اشک بریزد تا کمی آرام شود.»

«مستقیم آمد وسط پیشانی سلمان را بوسید»

«سلمان رأساً طرف آبادی رفت و گم شد»

«مادر کاغذها را وسط گودالی ریخت و پدر خاک پاش داد و پسان که مطمئن شدند کاغذها در ته خاک پنهان‌شده است ...»

«خلاصه عین فنر چرخید آن‌قدر چرخید که عین فنر...»

«مردم آبادی یک کلاغ را چهل کلاغ درست کرد و از کوه کاه ساخت»

«مردم ترسیدند و چشم زدند که نشود بهش نزدیک شوند تا دچار قهر و غضب الهی قرار بگیرند»

و...

اوج داستان‌نویسی ایشان هم ازلحاظ نثر و هم پرداخت به گمان من داستان قطعه‌ای از بهشت است.

نویسنده: سید ابوطالب مظفری

ویراستار: عارف فرهمند

منبع: http://www.dw.com/fa-af/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%BA%DB%8C/a-15730271 رادیو دویچه ویله

 


«قطعه‌ای از بهشت»، رفتن به جنگ نابالغی

ابوطالب مظفری، نویسنده مطلب

«علی پیام» ازجمله کسانی است که «ادبیات اقلیمی‌» یا «برمی‌نگاری» ما را از مرحله‌ی سطحی و کلیشه‌ای ارباب بازی و رعیت‌نوازیِ رایج در رئالیسم کارگری نجات داده است؛ و آن را چندین پله فراتر نشانده است.

 

رادیو صدای آلمان در سلسله «یک آفرینشگر، دو دیدگاه» به معرفی تعدادی چند از شاعران و نویسندگان معاصر افغانستان می‌پردازد. این برنامه به کوشش نعمت حسینی، نویسنده و پژوهشگر افغان تهیه می‌گردد. در این سلسله کوشش می‌شود تا کوتاه به زندگی آفرینشگران پرداخته‌شده و آثار آن‌ها توسط دو منتقد بررسی شود. البته رادیو صدای آلمان پذیرای نقد و نظر سایر منتقدین نیز است.

قطعه‌ی اول

از هشت داستان چاپ‌شده در «قطعه‌ای از بهشت» به سه داستان اول آن، یعنی «دوچرخه»، «عریضه‌نویس پیر» و «دیوژن» کاری ندارم که کارهایی‌اند در حد مشق ـ نگاریِ جوان دانشجویی که هنوز رشته‌ی تخصصی خودش را انتخاب نکرده باشد و بخواهد طبع‌آزمایی کند. بود آن‌ها برای نویسنده اعتباری نمی‌آورد و نبودشان از شأن ادبی او نمی‌کاهد؛ اما برای ناقدی که یحتمل بخواهد روزی، سیر کاری این نویسنده را پی بگیرد، البته خالی از فایده نیست و من اینک آن ناقد محتمل که در پی آن کندوکاوهای مفصل باشد، نیستم.

قطعه‌ی دوم

«امانوئل کانت» درجایی گفته است که «روشنگری به درآمدن آدمی است از نابالغی خود‌کرده‌اش. نابالغی یعنی ناتوانی در بکار بردن فهم خود، بدون راهنمایی دیگری. نابالغی هنگامی خودکرده است که علت آن، نه کاستی فهم، بلکه کاستی عزم و دلیری در به کار بردن فهم خویش، بدون رهنمون دیگری باشد».

علی پیام در داستان‌های این مجموعه به جنگ این نابالغی رفته و اگر بخواهم یک تم غالب برای داستان‌های این کتاب پیدا کنیم همین است. او در مضمون، یکی از بی‌پرواترین و حتی گستاخ‌ترین منتقدان سنت بوده و در سه‌گانه‌های «باغ»، «قطعه‌ی از بهشت» و «مکان مقدس» ضربه‌های مهلکی را بر پیکر این درخت ستبر و کهن‌سال وارد آورده است. آن‌چنان‌که او، ساده و بی‌هیاهو به تخفیف و تشریح بخشی از «نابالغی» آدمیان مسکون در این گوشه‌ای از زمین نشسته تاکنون هیچ روشنفکری از این دیار ننشسته است.

زمینه‌ی داستان‌های ایشان روستا است و روستا نماد سنت است چنانکه شهر می‌تواند نماد مدرنیته باشد. در هرکدام از این داستان‌ها بخشی از این روستای نمادین توصیف می‌شود. مخاطب، اولین بار در داستان باغ، فضای کلی این روستا و طرز تفکر مردمش را می‌بیند. درون‌مایه اصلی در داستان باغ غلبه بر ترس از «تابوی نیندیشیدن» است همان نابالغی‌ای که کانت از آن سخن می‌گفت «از دروازه تا انتهای کوچه نگاه کرد و نگاهش در پای دیوار باغ متوقف شد و ماند. جرئت نکرد که از پای باغ به بالاتر نگاه کند» نگاه یعنی جرئت اندیشیدن و نگاه مردم این روستا فقط تا دیوارهای باغ است و فراتر از آن ممنوع است «و سرش را از درز دروازه پس برد. هر دم دیوار باغ به نظرش شیء مرموزی می‌رسید که در آن انتهای کوچه ایستاده است» وقتی نگاه عینی و خرد مدار را از چیزی دریغ کردیم مجبوریم به تخیلات و اوهام پناه ببریم «باغی که با دیوارها و پخسه‌های فروریخته، ترک‌خورده و باران‌زده و دروازه چوبی کرم‌خورده ‌در آبادی موجودی بسیار وهمناک و شیئی بسیار تسخیرناپذیری است» و اوهام مرز نمی‌شناسد و تا بی‌نهایت می‌تواند گسترده شود؛ چنانکه اوهام مردمان این روستا گسترده است و اوهام پدر و مادر سلمان. در این میان جوانی که می‌تواند همین نویسنده‌ی خودمان باشد می‌خواهد بر این نابالغی خود‌خواسته غلبه کند. او می‌خواهد جسارت بورزد و بر ترس‌هایی که از کودکی به او تلقین شده و تمام وجود او را فراگرفته قایق آید: «همین‌طوری، سالیان سال، سلمان سر در بین دو بازوانش گور بوده و از کوچه گذشته‌. آمده گذشته و آمده حتی جرئت نکرده که دست به پخسه‌ی باغ بزند. طبق عادت همیشگی سر خود را خم گرفته که نشود یک‌وقتی چشمش به دیوار افتد و یا حتی فکر اینکه در ته باغ چیست در ذهنش خطور کند».

DW.COM

 

علی پیام کیست؟

عریضه‌های نانوشته‌ی پیرمرد

در داستان «قطعه‌ای از بهشت» دامنه‌ای آن اوهام و خیال‌ها را پی‌ می‌گیرم و با لایه‌های دیگری از این روستای مانده در چنگال سنت آشنا می‌شویم. «نازل، نام کتابی‌اش ناظر بود و مردم از ریز و کلان نازلش می‌گفتند. چون به مردم گفته بوده ـ یک روزی گفته بوده ـ که در خوابش کربلایی شده و در عالم خواب به زیارت کربلا رفته، بدین خاطر نازل کربلایی شده و در بین مردم و دیار و اطراف برای خودش آوازه و شهرت داشت.» در این ابر ده قصه ما، به همین راحتی هویت آدم‌ها شکل می‌گیرند و نام‌ها و عنوان‌ها تثبیت می‌شوند و بر پایه‌ی این عناوین امتیازات مادی و معنوی تقسیم می‌گردد. ممکن است منتقدی بگوید (محمدجواد خاوری، دنیای راز‌آلود پیام، خط سوم، شماره 5 و 6) که واقعیت مانندی این داستان ضعیف است؛ اما اتفاقاً این‌یکی از قوت‌های داستان است. این ضعف در روابط علت‌ و معلولی ماجراهای داستان، از متن زندگی مردمان آن برمی‌خیزد. جز با این اغراق هنری نمی‌توان به متن واقعیت موجود رخنه کرد. اگر اندکی از این اغراق بکاهیم، می‌شود خود واقعیت و در این صورت اصلاً توجه کسی را به خود جلب نمی‌کند. مردم آن را طبیعی می‌پندارند و جنبه مضحک و کاریکاتوری آن از دیده‌های معتاد پنهان می‌ماند. وقتی گروهی راحت قبول کند که کسی در خواب می‌تواند کربلایی شود چرا در قبول کردن پله‌های بعدی آن تردید باید کرد. این مردم به‌سادگی می‌پذیرند که این آدم می‌تواند در خواب همان‌طوری که کربلایی شده بهشتی هم بشود و حتی مقام خودش را نیز تماشا کند و زمینی از آن خود نیز داشته باشد. استاد مصطفی ملکیان در یکی از سخنرانی‌هایش (روشنفکری و دیانت) رسالت روشنفکران را درمان خوابگردی‌های جوامع دانسته بود. ازنظر ایشان خوابگردی به آن دسته از تفکرات آدم‌ها برمی‌گردد که رفتارهای آدم‌ها از سر دلیل و تأمل نیست صرف عمل است. به استناد به گفته‌ی ایشان می‌توان در جوامع سنتی نوعی از تفکر را شناسایی کرد و نام آن را «تفکر خواب بنیاد» گذاشت؛ یعنی حجیت بخشیدن به خواب به‌عنوان یکی از منابع شناخت. این یک اغراق شاعرانه نیست و از ضعف طرح داستانی آقای پیام نیز ناشی نمی‌شود بلکه یک واقعیت است و اگر در اطرافمان نگاه کنیم می‌بینیم که مبنای بسیاری از اعمال و باورهای ما را همین تفکر تشکیل می‌دهد.

در داستان سوم یعنی «مکان مقدس» روی دیگر همین تفکر خواب بنیاد را می‌بینیم؛ منتها جنبه عینی‌تر و دنیایی آن. اگر نازل کربلایی در خواب صاحب زمین‌های بهشتی شده و آن را می‌فروشد چرا ضامن نتواند یکی از بهشتیان را در خواب ببیند. اگر او مردم را اندکی دورتر حواله می‌دهد چرا ضامن نتواند برای مردم در کنار خانه‌شان کنسولگری‌ای برای دادن ویزای بهشت آماده نکند. «سر صبح در آبادی آوازه انداخت که دیشب خواب‌دیده که بالای تپه زیارتگاهی است. شبِ شب رفته است و برای این‌که کار خیری کرده باشد آنجا گنبد و بارگاه درست کرده است؛ و بعد اولین گوسفند را خودش آورد، آفتاب گرم، روی قبر سگ زرد خون کرد و سپس لش گوسفند را همان‌جا خیرات کرد...»

قطعه سوم

این قرائت خوش‌بینانه ‌از مضمون این داستان‌ها بود و می‌توان قرائت‌های افراطی‌ای هم از آن‌ها داشت اما ازآنجاکه مدت‌هاست تفکر خلاق در مملکت ما تعطیل است و نقد ادبی نیز رواج ندارد و کسی داستان نمی‌خواند و اگر بخواند زبان داستان نمی‌داند چیست، کسی نه به این خوانش معتدل من می‌پردازد و نه به آن خوانش‌های افراطی راه می‌برد. وقتی نقد ادبی در جامعه‌ای رواج و اعتبار نداشته باشد در حق سه طایفه ستم می‌شود؛ نخست در حق نویسنده؛ چون سبک و صدایش خفه می‌ماند و مقام و موقعیت درخور خودش را پیدا نمی‌کند، دوم در حق خواننده که ذوقش تباه می‌شود و فرصتش هدر می‌رود و سرانجام ستم کلانتر متوجه ادبیات است که در جا می‌زند و راه به‌جایی نمی‌برد. در نبود نقد ادبی غث و ثمین در دل هم می‌لولند و فضای آشفته، قدرت تمییز خوب و بد را از میان می‌برد. تجربه‌ها تکرار می‌شوند و کارهای مشابه، راه را بر تکامل و پیشرفت می‌بندند و فرصت بسیاری از خوانندگان ناآشنا هدر می‌رود تا این فضا عوض شود، نویسنده بیچاره در بیغوله فراموشی از خاطره‌ها رفته است؛ و متأسفانه در کشور ما حال‌وروز چنین است. نقد ادبی نه رواج لازم را دارد و نه اعتبار درخور را. این است که نویسندگان و شاعران ما جفاکش‌ترین قشر مردم ما هستند.

قطعه چهارم

 علی پیام، نویسنده مجموعه داستان «قطعه‌ای از بهشت».

علی پیام، نویسنده مجموعه داستان «قطعه‌ای از بهشت».

«علی پیام» ازجمله کسانی است که «ادبیات اقلیمی‌» یا «برمی‌نگاری» ما را از مرحله‌ی سطحی و کلیشه‌ای ارباب بازی و رعیت‌نوازیِ رایج در رئالیسم کارگری نجات داده است؛ و آن را چندین پله فراتر نشانده است. آنچه او در قطعه‌ای از بهشت تجربه کرده؛ ازنظر سبک ادبی به مدرنیسم نمادگرا نزدیک است و ازنظر روایت به فضای رئالیسم جادویی و سور رئال می‌ماند. یکی از ابداعات سبکی او در این داستان‌ها «پازل نگاری» یا «اپیزود نگاری» است. این تکنیک البته بعدها توسط دوستان دیگر در داستان‌نویسی افغانستان ادامه و تکامل یافت و یکی از کسانی که با توجه به سبک و شیوه‌ی خود آقای پیام آن را گسترش داد؛ دوست مشترک من و آقای پیام؛ استاد محمدجواد خاوری است که در مجموعه داستان «گل سرخ دل‌افگار» آن را در شکل منسجم‌تر ارائه داده است؛ و دوست مشترک دیگرمان محمدحسین محمدی دو داستان بلند خودش، «تو هیچ گپ نزن» و «ناشاد» را در این شیوه آزموده است. در این شیوه هرکدام از داستان‌ها استقلال خودشان را دارند اما در «زمینه»، «فضا» و «کاراکترها» اشتراک دارند و نویسنده از بدنه‌ی داستان قبلی داستان بعدی‌اش را جدا می‌کند. چنانکه گفتم پیام در این تکنیک در حوزه نویسندگان افغانی پیشگام بوده است. از این هشت داستان که در مجموعه‌ی قطعه‌ای از بهشت گردآمده فقط زمینه و فضای داستان‌های دوچرخه و دیوژن و عریضه‌نویس پیر متفاوت است اما باقی داستان‌ها در یک ده فرضی اتفاق می‌افتد و کارکترها همان‌هایی هستند که در هر داستانی به یکی یا دوتای از آن‌ها مجال هنرنمایی داده می‌شود.

پیام داستان‌نویس فطری است او به خیالش خوب فرصت جولان می‌دهد و این مزیت داستان‌های اوست. در دنیای داستان‌های پیام مرز واقعیت و خیال بسیار باریک است و یا اصلاً میانشان مرزی وجود ندارد؛ و جالب این‌که این خصوصیت، چنانکه گفتم با منطق داستان‌های ایشان می‌خواند. منطق داستان‌های ایشان منطق دنیای مدرن نیست که بتوان از آن مطالبه علت‌ و دلیل کرد. منطق سنت است و جالب این‌که عنصر زمان و نمادهایی که زمان را نیز نشان بدهد در این داستان‌ها گم است. در این داستان منطق افسانه حاکم است. در افسانه‌ها زمان کشته می‌شود برای همین است که پیام در اول داستان قطعه‌ای از بهشت می‌نویسد: «"نازل" نام کتابی‌اش ناظر بود و مردم از ریز و کلان نازلش می‌گفتند. چون به مردم گفته بوده ـ یک روزی گفته بوده ـ که در خوابش کربلایی شده.» این جمله یک روزی گفته بود همان منطق بی‌زمان افسانه است. یا در داستان دال وقتی ایشان می‌نویسد: «به خیالش به آرزوهای دیرینه‌اش رسید. از آن سال‌ها، او و... سالیان پیش که خوب هم یادش نمانده بود و همیشه سال دقیانوس می‌گفت، آرزو کرده بود که یک گاو داشته باشد» در ذهنیت مردم این روستا تقویم و ساعت معنی درستی ندارد. همین‌گونه است حکایت مکان. باز در همین داستان آورده است: «این گاو را از دور، عینم از سراندیل آورده‌ام. آورده‌ام که برای دال بفروشمش. من می‌دانم که دال قدر گاو را می‌داند». وقتی قهرمان قصه ما هنوز باور دارد که «این زمین را که می‌بینید، با همه‌ی این سنگینی، بر روی شاخ گاو استوار است، هر وقت که سر خود را شور بدهد زلزله پیش می‌آید» چرا باور نکند که این گاو از سراندیل آمده است. منطق روستا و سنت به منطق افسانه نزدیک است و در منطق افسانه زمان و مکان اهمیت درجه‌دو دارند.

قطعه‌ی پنجم

از همه‌ی این‌ها که بگذریم، علی پیام هم در پرداخت و هم نثر، شلختگی‌هایی دارد که هدف این نقد پرداختن به آن‌ها نیست. نثر ایشان اگر از شر بعضی سهل‌انگاری‌ها و اهمال‌ها بدر آید نثر کارآمدی است. نثری است که به کار داستان می‌آید و تودل‌برو است. خیلی راحت کلمات ادبی و گفتاری باهم می‌آمیزند و تکیه‌کلام‌ها و هنجارهای بیان عامه خیلی شیرین به مدد بیان مفهوم و فضای داستان می‌رسند؛ اما گاهی برخوردهای عامیانه با زبان می‌کند که جالب نیست. با دادن چند نمونه از این برخوردها کار این نقد را به پایان می‌بریم. نمونه‌ها همگی از داستان باغ انتخاب‌شده است.

«تصمیم گرفت راست برود و در گوشه‌ی دامان مادر بنا ببردش و چنگ به پیچه‌ی مادر بزندش، یا برود و روی بازوان استخوانی پدرش اشک بریزد تا کمی آرام شود.»

«مستقیم آمد وسط پیشانی سلمان را بوسید»

«سلمان رأساً طرف آبادی رفت و گم شد»

«مادر کاغذها را وسط گودالی ریخت و پدر خاک پاش داد و پسان که مطمئن شدند کاغذها در ته خاک پنهان‌شده است ...»

«خلاصه عین فنر چرخید آن‌قدر چرخید که عین فنر...»

«مردم آبادی یک کلاغ را چهل کلاغ درست کرد و از کوه کاه ساخت»

«مردم ترسیدند و چشم زدند که نشود بهش نزدیک شوند تا دچار قهر و غضب الهی قرار بگیرند»

و...

اوج داستان‌نویسی ایشان هم ازلحاظ نثر و هم پرداخت به گمان من داستان قطعه‌ای از بهشت است.

نویسنده: سید ابوطالب مظفری

ویراستار: عارف فرهمند

منبع: http://www.dw.com/fa-af/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%BA%DB%8C/a-15730271 رادیو دویچه ویله

 

   + علی پیام ; ٦:٥٠ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۱۸ شهریور ۱۳٩٤
comment نظرات ()